Πηνελόπης Βουτσινά - Θεολόγου: Στη Μνήμη του Θεοκλήτου Μοναχού Διονυσιάτη

της Πηνελόπης Βουτσινά - Θεολόγου, Υποψ. Δρος Φιλοσοφίας

Ένας κορυφαίος νεοέλληνας συγγραφέας, ο Γιώργος Θεοτοκάς, πηγαίνοντας στο Άγιο Όρος το 1960, ρώτησε σε μία συνομιλία που είχε με τον Υμνογράφο, Γέροντα Γεράσιμο Μικραγιαννανίτη –για τον οποίο ο γέροντας Θεόκλητος έχει γράψει τη βιογραφία του- αν υπάρχουν ακόμη στο Όρος «άνθρωποι που επιδίδονται, όπως οι παλαιοί ησυχαστές, στη νοερά προσευχή και που βλέπουν το Άκτιστο Φως». Και ο έμπειρος Γέροντας απάντησε: «Υπάρχουν. Είμαι σε θέση να σας το βεβαιώσω. Αλλά δε θα σας το πουν. Μην επιμείνετε να μάθετε περισσότερα».

Στη Μνήμη του Θεοκλήτου Μοναχού ΔιονυσιάτηΟ παραπάνω διάλογος με έκανε να ανακαλέσω στη μνήμη μου κάποιες στιγμές, κατά τη διάρκεια μακράς παραμονής του γέροντα Θεοκλήτου στην Αθήνα το 1998, στις οποίες μας μιλούσε με δάκρυα περί της μυστικής εμπειρίας του Ακτίστου, Θαβωρίου Φωτός.

Πριν περάσω όμως σε μια σκιαγράφηση του Θεοκλήτου ως λόγιου μοναχού, επιτρέψτε μου να σας παραθέσω ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Γιώργου Θεοτοκά, Ταξίδι Στη Μέση Ανατολή Και Στο Άγιον Όρος, Εστία, 1961, το οποίο μιλάει εκτενώς για την προσωπικότητά του.

«25 Αυγούστου 1960

Ο πατήρ Γαβριήλ δεν είναι ο μόνος συγγραφέας στη μονή Διονυσίου. Κοινοί φίλοι μας είχαν μιλήσει επίσης για τον πατέρα Θεόκλητο και είχαμε διαβάσει, πριν πάμε εκεί, το βιβλίο του Μεταξύ Ουρανού και Γης, αξιόλογη μελέτη του πνεύματος του ορθόδοξου μοναχισμού και μυστικισμού, σε μορφή διαλόγου. Το έργο αυτό περιέχει σκέψη ισχυρή, κάτω από την οποία διαβλέπει κανείς όχι μόνο τη συστηματική μελέτη των Πατέρων της Εκκλησίας –που δεν θα ήμουν, άλλωστε, καθόλου αρμόδιος να τη σχολιάσω- αλλά και προσωπικά βιώματα, βαθιά και έντονα, σε μια πνευματική περιοχή που τα νεώτερα ελληνικά γράμματα θαρρείς ότι φοβούνται να την πλησιάσουν. Είναι μια συμβολή στην πνευματική ζωή μας και εύχομαι να διαβαστεί με προσοχή από τους νέους διανοούμενους που δεν είναι αδιάφοροι απέναντι στο πρόβλημα της πίστης.

Ο πατήρ Θεόκλητος είναι άνθρωπος αρκετά νέος –δεν δείχνει να είναι πολύ περισσότερο από σαράντα χρονών –υψηλός και αδύνατος, κλειστός και αυστηρός στην όψη. Είναι μορφή βυζαντινή, από τις γνησιότερες που είδαμε στο Άγιο Όρος, μορφή που εκφράζει αδιάκοπη αυτοσυγκέντρωση, σκληρή άσκηση και απόλυτη αδιαλλαξία απέναντι στον εξωτερικό κόσμο.

Επισκεφθήκαμε μαζί του τη βιβλιοθήκη της μονής που είναι πλούσια σε χειρόγραφους κώδικες, των οποίων η χρονολόγηση αρχίζει από τον 6ο αιώνα. Μας συνόδευαν τρεις-τέσσερις άλλοι επισκέπτες, και ανάμεσά τους, ένας νέος κληρικός από την Αθήνα, απόφοιτος Πανεπιστημίου, καλλιεργημένος, έξυπνος και ευγενικός.

Σκυμμένοι απάνω σ’ ένα τραπέζι, φυλλομετρούσαμε με ενδιαφέρον ορισμένα εικονογραφημένα χειρόγραφα. Ορθός απέναντί μας, ο πατήρ Θεόκλητος μας παρακολουθούσε, χωρίς να μιλά. Ο νέος κληρικός έδειχνε μεγάλη περιέργεια για τις μικρογραφίες και, σε μια ορισμένη στιγμή, δεν μπόρεσε να κρύψει τον ενθουσιασμό του για κάποιες συνθέσεις, εξαίρετα διατηρημένες, με ζωηρά, ολόδροσα χρώματα και μ’ ένα ύφος, στις εικονιζόμενες φυσιογνωμίες, απροσδόκητα χαρούμενο και χαμογελαστό. Τότε μίλησε ο πατήρ Θεόκλητος:

-Αυτά όλα είναι η σκια, είπε.

Η φράση δεν αφορούσε εμάς τους κοσμικούς. Ήταν λόγια κληρικού προς άλλον κληρικό, μια εξήγηση μεταξύ τους σε τόνο, μάλιστα, κάπως επιτιμητικό. Φαντάζομαι –αν δεν κάνω λάθος- πως ήθελε να πει στο νέο περίπου τα εξής: "Αυτά όλα –δηλαδή οι ζωγραφιές, η τέχνη, η αισθητική, το ωραίο, -δεν είναι το κύριο θέμα, για μας. Το κύριο θέμα, που πρέπει να μας απασχολεί ακατάπαυστα, είναι άλλο. Ας μην παρασυρόμαστε από οφθαλμαπάτες. Αυτά δεν είναι παρά η σκια, το αντικαθρέφτισμα εκείνου του Άλλου, του μόνου αληθινού".

Είχαμε αργότερα μια συζήτηση με τον πατέρα Θεόκλητο στο δωμάτιό μας. Κατάλαβε πως το ενδιαφέρον μας στο Άγιο Όρος δεν ήταν μόνο αισθητικό και ότι μας απασχολούσαν κι εμάς οι πραγματικότητες του πνεύματος. Θέλησε όμως να του πούμε τι ακριβώς πιστεύαμε. Απαντήσαμε κάπως αόριστα και διστακτικά για ορισμένα προσωπικά μας βιώματα και για ορισμένες ψυχικές διαθέσεις μας. Όλα όσα του είπαμε τα καλύψαμε με το ρήμα «νομίζω». Ο πατήρ Θεόκλητος σημείωσε αμέσως αυτό το ρήμα και παρατήρησε πως, όποια και αν ήταν η στάση μας, ανήκαμε, καθώς έβλεπε, στους «χλιαρούς». Υποθέτω ότι έδινε στο επίθετο αυτό την έννοια που έχει στην Αποκάλυψη. Μας τόνισε πως η πίστη είναι κάτι απόλυτο, ολοκληρωτικό, κρυστάλλινο –υπογράμμισε δυό-τρεις φορές αυτή τη λέξη. Δηλαδή, κάτι ολοκάθαρο, που δεν επιδέχεται καμιά ασάφεια, καμιά θολούρα, καμιά ρωγμή, και που αναλύεται σε ορισμένα δόγματα εντελώς ξεκαθαρισμένα, αμετακίνητα, αμετάκλητα. Μας τα απαρίθμησε. Φαντάζομαι ότι εννοούσε πως η συζήτηση αρχίζει από εκεί και πέρα. Αλλιώς, η ανταλλαγή σκέψεων δεν θα είχε ουσιαστικό περιεχόμενο.

Παρατήρησα στον πατέρα Θεόκλητο –και το επαναλαμβάνω εδώ, γιατί αυτή είναι η πλευρά του θέματος που με απασχολεί εμένα περισσότερο –ότι η ανθρωπότητα δεν διαιρείται μονάχα σε ανθρώπους απόλυτα πιστούς και απόλυτα απίστους. Υπάρχουν, ανάμεσα, πολλές άλλες κατηγορίες πνευμάτων και ψυχών. Περιορίζοντας το θέμα, ανέφερα δυό παραδείγματα βασικά. Υπάρχουν, είπα οι πιστοί που, ώρες-ώρες, αμφιβάλλουν για την πίστη τους. Γνωρίζω μάλιστα ότι υπάρχουν στον κόσμο πολύ γνήσιοι, πολύ ειλικρινείς πιστοί που δεν περνά εικοσιτετράωρο χωρίς να ζήσουν μια τουλάχιστον στιγμή αμφιβολίας. Και, από την άλλη μεριά, υπάρχουν οι άπιστοι που αρχίζουν να αμφιβάλλουν για την απιστία τους και τούτη είναι μια κατηγορία ανθρώπων πολύ χαρακτηριστική της επιστημονικά υπερεξελιγμένης κοινωνίας μας. Ολίγη επιστήμη, είπε ένας παλαιός στοχαστής, οδηγεί στην αθεΐα, αλλά πολλή επιστήμη ξαναφέρνει στο Θεό (....). Αυτά είπα, πολύ συνοπτικά, βέβαια, αλλά δε νομίζω πως οι παρατηρήσεις μου ενδιέφεραν τον πατέρα Θεόκλητο. Ο πνευματικός του κόσμος είναι άλλος και είναι κόσμος κλειστός. Θα ανοίξει μόνο σ’ εκείνον που οριστικά ξεπεράσει κάθε δισταγμό, κάθε αμφιταλάντευση, κι έχει αποδεχτεί, εξ’ ολοκλήρου και εκ των προτέρων και με τρόπο, καθώς είπε, κρυστάλλινο, το σύστημα στο οποίο πιστεύει (...).

Η συνάντηση αυτή ενίσχυσε την εντύπωση που μου είχε δώσει το βιβλίο του, ότι είναι πνευματική φυσιογνωμία με βαρύτητα και ότι εκφράζει μια άποψη, χωρίς την οποία δεν θα ήταν συμπληρωμένη η πνευματική εικόνα του ελληνορθόδοξου μοναχισμού: την άποψη του δόγματος που είναι θεμελιωμένο σε σοφία και σε διαλεκτικό πάθος και που ορθώνει, απέναντι στο κύλισμα των αιώνων και των κοινωνιών, τη δύναμη της αλυγισίας του».

Σε αυτή τη σκιαγράφηση του Θεοτοκά, λοιπόν, θα ήθελα να προσθέσω κάποια στοιχεία που θεωρώ ότι συνθέτουν την προσωπικότητά του.

Ως συγγραφέας πολυγραφότατος ήταν πραγματικά φορέας λογιοσύνης. Διέθετε βαθιά γνώση τόσο της Πατερικής όσο και της θύραθεν γραμματείας. Είχε θα λέγαμε το είδος μόρφωσης του Ιωάννου του Χρυσοστόμου, του Μεγάλου Βασιλείου και του Γρηγορίου του Θεολόγου. Μελετούσε κυρίως αρχαίους φιλοσόφους, αλλά και νεώτερους όπως ο Nietzsche, ρώσους και άγγλους λογοτέχνες, καθώς και κάποιους θεατρικούς συγγραφείς. Μάλιστα, μου ταχυδρομούσε περιοδικά σύγχρονης φιλοσοφίας της γλώσσας και της ηθικής που συνέρεαν στο κελάκι του, τα οποία, προς μεγάλη μου έκπληξη, όταν τα άνοιγα ήταν γεμάτα από παρατηρήσεις του και ενστάσεις, που πολλοί καθηγητές φιλοσοφίας θα ζήλευαν.

Ο χαρακτήρας της γραφής του είναι συνήθως διαλογικός. Οι πνευματικές του συμβουλές και εμπειρίες σπάνια καταγράφονται σε πρώτο πρόσωπο δείχνοντας με αυτό τον τρόπο την άποψή του για το ότι η γνώση δεν μεταδίδεται σε μορφή αυθεντίας αλλά, ταπεινά, σε μορφή κοινωνίας.

Μιλούσε δε, ακριβώς, όπως έγραφε: με αμεσότητα, απλότητα και ζωντάνια. Στην συνομιλία του με τους ανθρώπους ήταν συνήθως εκμαιευτικός. Οι ερωτήσεις του είχαν μία υπαρξιακή κλιμάκωση, ενώ θεωρούσε ότι η λέξη ‘πρόβλημα’, που όλοι σχεδόν αναφέραμε στην προσωπική επικοινωνία μαζί του, είναι αδόκιμη, ασύμβατη με τον εν Χριστώ βίο, και αποτέλεσμα καθολικευμένης νοησιαρχίας στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη ζωή. Με χιούμορ αποκρινόταν σε όσους πεισματικά διατύπωναν ισχυρές απόψεις, και δεν είχαν διάθεση για αλλαγή τρόπου σκέψης, με τη φράση του θεατρικού συγγραφέα Πιραντέλο ‘έτσι είναι αν έτσι νομίζετε’! Βαθύτατα κοινωνικός, το σπίτι μας καθημερινά κατακλυζόταν από φίλους και γνωστούς που ήθελαν να του μιλήσουν, όταν ερχόταν στην Αθήνα.

Ως "θεολόγος νους" συνέβαλε καθοριστικά στον ορθόδοξο μοναχισμό τονίζοντας πάντα το θείο έρωτα ως τρόπο ζωής. Με δάκρυα καρδιάς κάθε φορά που προσευχόταν στο Χριστό και στην Παναγία, τη Μανούλα του, βίωνε συγκλονισμό. Για τον πατέρα Θεόκλητο ο θείος έρωτας είναι ο απόλυτος έρωτας, διότι λαμβάνεις αξία και χάρη από το Χριστό αναγνωρίζοντας συνεχώς την ανθρώπινη ταπεινότητά σου, ενώ οι ανθρώπινοι έρωτες υποκύπτουν στο χρόνο, τις ανάγκες, τις συνθήκες, τις ψευδαισθήσεις. Χαρακτηριστικά έλεγε, ότι λυπάται όταν ο γάμος μετατρέπεται σε εγωισμό εις διπλούν, σε εγωισμό για δυό. Μέχρι την κοίμησή του ήταν επικριτικός στην τάση κάποιων διανοούμενων και μη, περί της αναλογικής σχέσης του ανθρώπινου με το θείο έρωτα.

Θα έλεγα ότι λόγω αυτής της ζωοποιούς σχέσης με το Χριστό και την Παναγία, η θεολογία του ήταν κυρίως δοξολογική. "Δόξα σοι Χριστέ μου, Ιησού μου γλυκύτατε" επαναλάμβανε και πλημμύριζε φως.

Μία από τις συμβουλές του που μας ακολουθούν είναι ότι πρέπει πρώτα να παλεύουμε για να αγαπήσουμε τον εαυτό μας, και δευτερευόντως αυτή η κατάσταση να εκφραστή με πράξεις φιλανθρωπίας και συναλληλίας. Την αντίστροφη πρακτική δηλαδή εξωστρέφεια, χωρίς αγάπη για τον εαυτό μας και αυτογνωσία, δεν την αξιολογούσε ως πράξη πνευματικότητας.

Μία δεύτερη συμβουλή του είναι το "φείδου χρόνου". Θέλοντας να μας δείξη την έγνοιά του για τη διαχείριση του χρόνου, μας περιέγραφε ότι όταν είχε πρωτοπάει στο Όρος συναντούσε τα σχολιαρόπαιδα στην Αθωνιάδα σχολή και στα διαλείμματα κλωτσούσε την μπάλα μαζί τους. Όταν μεγάλωσε και εμβάθυνε στην ζωή του μοναχού, μετάνιωσε για το χρόνο που έχασε, και έλεγε ότι αντί να κλωτσάη την μπάλα έπρεπε να προσεύχεται!

Στο πρόσωπό του και την ζωή του έβλεπα πάντα τον άνθρωπο, που πολύ νωρίς στη ζωή του συνειδητοποίησε ότι οι ανθρώπινες αισθήσεις αντιλαμβάνονται μόνο τις σκιές μέσα στην πλατωνική σπηλιά, δηλαδή μόνο τα φαινόμενα, και ότι μόνο η πνευματική αίσθηση δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να αντιληφθή την όντως πραγματικότητα, την αλήθεια, την αλήθειά του, το νόημα της ζωής. Την οντολογία της πνευματικής αίσθησης κανένα φιλοσοφικό ρεύμα δεν μπόρεσε να συγκροτήση και να εκφράση. Για το θείο Θεόκλητο όμως, η μεθοδολογία για τη συγκρότηση της πνευματικής αίσθησης είναι συγκεκριμένη: η νοερά προσευχή, η ταπείνωση, η άσκηση, ο θείος έρωτας είναι ο ‘μοναχικός’ δρόμος της διαχείρισης των ψυχικών ιδιοτήτων μας.

Εκτός από τη συμβολή του στην ορθόδοξη θεολογία και το μοναχισμό ο γέροντας Θεόκλητος υπήρξε μαχητής σε πολλά κοινωνικά και θεολογικά ζητήματα, που ανέκυπταν κατά καιρούς. Ήταν πάντα ευθύς και δεν τον ενδιέφερε η διπλωματική οδός. Οι επιστολές του ήταν πάντα παρεμβατικές, και το κριτήριο που έθετε για να αξιολογήση μία κατάσταση, είναι εάν αυτή προέρχεται η όχι από έντιμη πνευματικότητα, και εάν προκαλή αποπροσανατολισμό και φαύλους κύκλους.

Πέρα όμως από τις παραπάνω ιδιότητές του ο θείος Θεόκλητος, μεγαλειώδης, αρχοντικός, οξυδερκής, φιλόκαλος, ήταν για μας ένας Βουτσινάς. Ήταν ο αδελφός του παππού μας, ο θείος του πατέρα μας. Και μετά το θάνατο του πατέρα μας, ήταν για μας ένας δεύτερος πατέρας. Μάλιστα, δε θα ξεχάσω και τις γήινες ανθρώπινες στιγμές του, όπως αυτή που μας έφτιαχνε με δεξιοτεχνία αγιορείτικες συνταγές και απολαμβάναμε ουράνιες γεύσεις κατά την παραμονή του στην Αθήνα. Είμαστε πλούσιοι από αναμνήσεις και από αγάπη γι’ αυτόν. Ας μας επηρεάζει πάντα με τη ζωή του και ας μας αξιώνει να μιλάμε γι’ αυτόν.

Υ.Γ. Θεωρώ ότι πέρα από τις ενδιαφέρουσες προσωπικές μαρτυρίες χιλιάδων ανθρώπων που έτυχε να τον συναναστραφούν, μπορεί, όποιος ενδιαφέρεται να τον γνωρίση η απλώς να τον ανακαλέση στην μνήμη του, να ιχνηλατήση μέσα από την ιδιαίτερη γραφή του τις αφετηρίες της ασκητικής ζωής του, καθώς και την πορεία της πνευματικής του ζωής προς την τελείωση. Γι’ αυτό το λόγο εξασφαλίσαμε για την Παπαχαραλάμπειο Βιβλιοθήκη όλη την σειρά βιβλίων του π. Θεοκλήτου, ώστε να υπάρχη πρόσβαση σε αυτά από όλους, και κυρίως από τους νέους που θα ήθελαν να προσεγγίσουν την οπτική της «θεοπτείας».

  • Προβολές: 1086

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance