Ναυπάκτου κ. Ιεροθέου: Παρεμβάσεις: περί Παράδοσης, συντήρησης, “Σώσον, Κύριε,...”, “Εν Ιορδάνη...”

Δημοσιεύουμε την παρέμβαση του Σεβ. Μητροπολίτου μας στην Ι. Σύνοδο της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, σχετικά με την χρήση του επίμαχου τροπαρίου του μικρού Αγιασμού, η οποία κατετέθη στα πρακτικά της Συνόδου

 

Μερικές από τις απόψεις μου για το τροπάριο “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου... νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος” κοινοποίησα τόσο στον Τύπο, όσο και σε κείμενο το οποίο κατέθεσα στην Διαρκή Ιερά Σύνοδο και κοινοποίησα στους Σεβασμιωτάτους Μητροπολίτας. Ιδιαιτέρως στο κείμενο που κατέθεσα στην Ιερά Σύνοδο προσπαθώ να εντοπίσω την σύγχυση που δημιούργησε η εισήγηση της Μονίμου Συνοδικής Επιτροπής επί της Λατρείας. Υπάρχει όντως ένα πρόβλημα, που δεν έχει τόσο θεολογική σημασία, αλλά κυρίως και προ παντός ποιμαντική.

Με την μικρή μου παρέμβαση πάνω στο θέμα αυτό που συζητούμε αυτήν την στιγμή ήθελα να καταθέσω τρεις σκέψεις μου, πέρα από εκείνες που εξέφρασα σε προηγούμενα δημοσιεύματά μου, και τις προτάσεις μου.

1. Πρέπει να κάνουμε σαφή διάκριση μεταξύ συντηρήσεως και παραδόσεως. Συντήρηση είναι η μηχανική επανάληψη των μορφών, των λέξεων του παρελθόντος, έστω και αν έχουν αλλάξει εν τω μεταξύ τα κοινωνικά δεδομένα, ενώ παράδοση είναι η μεταφορά της ζωής στα σύγχρονα δεδομένα, με την χρησιμοποίηση καινούριων όρων και νέων μορφών λατρείας και γενικά ποιμαντικής. Στο πρώτο (συντήρηση) παραμένει μόνο το περίβλημα, μεταφερόμενο από γενιά σε γενιά. Στο δεύτερο (παράδοση) μεταφέρεται η ζωή, έστω και αν χρησιμοποιούνται διαφορετικά περιβλήματα.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας ήταν παραδοσιακοί και όχι συντηρητικοί. Γι’ αυτό οι αιρετικοί της εποχής τους τους κατηγορούσαν ως νέους θεολόγους που προσφέρουν καινούρια διδασκαλία. Για παράδειγμα αναφέρω την διδασκαλία του Μ. Αθανασίου και του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, την οποία πολέμησαν οι Αρειανοί και οι Βαρλααμιστές ότι είναι μία νέα θεολογία.

Είναι επίσης γνωστόν ότι οι άγιοι Πατέρες υιοθέτησαν ακόμη και θεολογικούς όρους τους οποίους χρησιμοποιούσαν οι φιλοσοφούντες θεολόγοι της εποχής τους, που ήταν και αιρετικοί, καθώς επίσης είναι γνωστόν ότι οι Πατέρες της Β' Οικουμενικής Συνόδου διόρθωσαν την ορολογία της Α' Οικουμενικής Συνόδου, αφού ξεχώρησαν την ουσία από την υπόσταση, των οποίων την ταύτιση υιθετούσε η Α' Οικουμενική Σύνοδος, με άλλη θεολογική προοπτική.

Αυτό συμβαίνει και στο χώρο της λατρείας. Έγιναν διαδοχικές αλλαγές. Παλαιά κείμενα και παλαιοί τρόποι λατρείας αντικαταστάθηκαν από νέα κείμενα και νέους τρόπους λατρείας. Δημιουργήθηκαν νέα τυπικά και νέα λατρευτικά κείμενα. Έτσι, ένας σταθερός νόμος της λατρευτικής ζωής, είναι η διαρκής ανανέωσή της, όπως μας έλεγε ο κ. Ευάγγελος Θεοδώρου, Καθηγητής της Λειτουργικής στο Πανεπιστήμιο.

Να αναφέρω μερικά παραδείγματα αντικαταστάσεως. Κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας, όπως λέγει ο Καθηγητής κ. Ιωάννης Φουντούλης, αντικαταστάθηκε η επευφημία των βασιλέων κατά τις αρχιερατικές Λειτουργίες, “Κύριε, σώσον τους Βασιλείς”, με το “Κύριε, σώσον τους ευσεβείς”. Οπότε, δεν καταλαβαίνουμε σήμερα την έννοια της επευφημίας “Κύριε, σώσον τους ευσεβείς”. Επίσης, την περίοδο εκείνη αντικαταστάθηκε η αίτηση στα “ειρηνικά” “υπέρ των ευσεβεστάτων Βασιλέων...”, με την αίτηση “υπέρ των ευσεβών και Ορθοδόξων Χριστιανών”. Ακόμη, κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας αντικατέστησαν τους βασιλικούς ψαλμούς του Όρθρου (Ψαλμ. 19 και 20) με τον θρηνητικό ψαλμό 101, καθώς επίσης και τα τρία βασιλικά τροπάρια (“Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου”, “Ο ’Υψωθείς εν τω Σταυρώ...” και “Προστασία φοβερά...”) με τα τρία κατανυκτικά τροπάρια “Ελέησον ημάς, Κύριε,...”, “Κύριε, ελέησον ημάς” και “Της ευσπλαχνίας την πύλην...” (βλ. Ιωάννου Φουντούλη: Απαντήσεις εις λειτουργικάς απορίας, τόμ. Δ', σελ. 57), για να μην εύχωνται υπέρ των Οθωμανών αρχόντων.

2. Ας έλθουμε τώρα στο τροπάριο “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου”. Πράγματι σε αυτό μνημονεύονται οι Βασιλείς και ευχόμαστε να τους ενισχύη ο Θεός στον αγώνα κατά βαρβάρων. Μπορώ να εννοήσω με τον όρο βασιλείς τους άρχοντες, αλλά όμως τίθενται διάφοροι προβληματισμοί. Γιατί, ποιούς θεωρούμε ως βασιλείς στην σύγχρονη πραγματικότητα, και ακόμη ποιοί είναι οι βάρβαροι, τότε και σήμερα;

Είναι γνωστόν ότι το τροπάριο αυτό ήταν εντεταγμένο μέσα στο πολιτειοκρατικό σύστημα της τότε εποχής. Ανταποκρίνεται σε ένα πολιτειοκρατικό σύστημα, που όμως δεν ήταν πλήρως θεοκρατικό, αφού δεν υπήρχε ταύτιση μεταξύ πολιτικής και ιερατικής εξουσίας, ούτε απολύτως πολιτειοκρατικό, αφού υπήρχαν διακεκριμένοι ρόλοι μεταξύ του Βασιλέως και του Ιερέως, ήτοι της Βασιλείας και της Ιερωσύνης.

Πάντως οι Βασιλείς - άρχοντες της εποχής εκείνης είχαν ένα πολύ σημαντικό ρόλο στην ζωή της Εκκλησίας και της λατρείας. Η Οικουμενική Σύνοδος συγκαλούνταν με αυτοκρατορικό διάταγμα, διότι έπρεπε οι αποφάσεις της να γίνουν νόμοι του Κράτους, γι’ αυτό και χαρακτηρίζονταν αυτοκρατορικές. Οι αυτοκράτορες συμμετείχαν στις εργασίες των Οικουμενικών Συνόδων και πολλές φορές θεολογούσαν, με την θεολογική παιδεία την οποία είχαν. Πολλά τροπάρια είναι γραμμένα από αυτοκράτορες, όπως π.χ. τα Εξαποστειλάρια των Κυριακών έχουν γραφή από τον Λέοντα τον Σοφό και τα Εωθινά από τον υιό του Κωνσταντίνο.

Έπειτα, βάρβαροι εννοούνται την εποχή εκείνη όλα τα στίφη, τα μη χριστιανικά, τα οποία επωφθαλμιούσαν τα εδάφη της χριστιανικής αυτοκρατορίας, η οποία εκπροσωπούσε τον επικρατούντα πολιτισμό της εποχής εκείνης, με ανθρωπιά, τέχνη και παράδοση. Οπότε, οι πολίτες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας προσεύχονταν για τον Βασιλέα τους, για να αντιμετωπίση τους βαρβάρους, οι οποίοι όπου κυριαρχούσαν κατέστρεφαν τον χριστιανικό πολιτισμό.

Το ερώτημα, όμως, που τίθεται είναι το ακόλουθο: Οι σημερινοί Βασιλείς - άρχοντες είναι οι Βασιλείς της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας; Βεβαίως όχι. Έχουν αλλάξει πολλά δεδομένα. Η σχέση μεταξύ Βασιλείας και Ιερωσύνης σήμερα έχει αλλάξει και έγινε σχέση και αντίθεση μεταξύ Κράτους και Εκκλησίας. Η Εκκλησία επιδιώκεται να περιθωριοποιηθή, να είναι το περιεχόμενο του Έθνους και όχι το περιέχον το Έθνος. Οι σύγχρονοι άρχοντες δεν κυβερνούν τον λαό με την θεολογία, αλλά με την κοινωνιολογία, οπότε γίνεται διάκριση μεταξύ καπιταλιστικών, σοσιαλιστικών και φιλελευθέρων τρόπων διοικήσεως της Πολιτείας. Επομένως, οι σύγχρονοι άρχοντες είναι πολύ διαφορετικοί από τους παλαιούς. Άλλαξε σήμερα το πνεύμα του πολιτειοκρατικού συστήματος διοικήσεως.

Το ερώτημα όμως μπορεί να συνεχισθή. Οι βάρβαροι της εποχής εκείνης είναι οι ίδιοι με τους βαρβάρους της εποχής μας; Δεν γνωρίζω ποιούς θα κληθούμε να ονομάσουμε σήμερα βαρβάρους και να προσευχόμαστε εναντίον τους. Μπορούμε σήμερα να ονομάζουμε βαρβάρους;

Αν δούμε μερικά λεπτομερειακά σημεία θα διαπιστώσουμε το πρόβλημα του να ψάλλεται το τροπάριο αυτό με την φράση “νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος”. Σίγουρα το τροπάριο αυτό δεν είναι μια ιστορική ανάμνηση, αλλά μια προσευχή. Επομένως, τί θα κάνουμε όταν κληθούμε να προσευχόμαστε για τους άρχοντες, εναντίον των βαρβάρων σε περίοδο δικτατορίας, ή όταν η χώρα μας βρεθή υπό ξενική κατοχή; Ποιούς θα εννοούν οι Χριστιανοί στην Τουρκία ως βασιλείς, οι οποίοι Τούρκοι άρχοντες θα συστρατευθούν εναντίον των δικών τους βαρβάρων. Δεν θα συνεχίσω την προβληματική αυτή.

3. Γράφηκε στον Τύπο και μια άλλη πρόταση. Να ψάλλουμε κατά την ακολουθία του αγιασμού, αντί του “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου”, το τροπάριο των Θεοφανείων “εν Ιορδάνη βαπτιζομένου Σου, Κύριε,...”. Αλλά και αυτό δημιουργεί έναν βαθύτατο προβληματισμό. Κατ’ αρχάς, παρουσιάζει έναν στρουθοκαμηλισμό και μια δειλία, μπροστά στα νέα δεδομένα. Δείχνει ότι έχουμε ένα συντηρητικό και όχι παραδοσιακό πνεύμα. Έπειτα, το τροπάριο “εν Ιορδάνη” είναι απολυτίκιο μιας Δεσποτικής εορτής, των Θεοφανείων, αναφέρεται στο συγκεκριμένο εορτολογικό νόημα, η δε εορτή αυτή έχει και την απόδοσή της, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι δεν μπορεί να ψάλλεται όποτε εμείς το επιθυμούμε. Είναι δε γνωστόν ότι, ενώ το τροπάριο “Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου, Κύριε,...” καθορίζεται από το τυπικό να ψάλλεται σε μια συγκεκριμένη περίοδο του χρόνου, το τροπάριο “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...” έχει καθορισθή να ψάλλεται πολλές φορές τον χρόνο, ήτοι σε όλες τις εορτές του Τιμίου Σταυρού, κάθε Τετάρτη και Παρασκευή, καθημερινά στην ακολουθία του Όρθρου.

Ακόμη, το “Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου, Κύριε,...” είναι το τροπάριο του Μεγάλου αγιασμού, ενώ το “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...” είναι το τροπάριο του Μικρού αγιασμού, και γνωρίζουμε ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ των δύο αυτών αγιασμών.

Ο Καθηγητής κ.Ιωάννης Φουντούλης κάνει μια σημαντική ανάλυση αυτού του γεγονότος. Βέβαια, υπάρχει και στις δύο ακολουθίες αγιασμός ύδατος, αλλά από την μελέτη των ευχών και των τυπικών των δύο ακολουθιών διαπιστώνει κανείς μερικά χαρακτηριστικά σημεία. Πρώτον. Ο Μεγάλος αγιασμός έχει έντονο Δεσποτικό χαρακτήρα, αφού αναφέρεται στο γεγονός της Βαπτίσεως του Χριστού, ενώ ο Μικρός αγιασμός από την ακολουθία διαπιστώνεται ότι έχει Θεομητορικό χαρακτήρα. Δεύτερον, ο Μεγάλος αγιασμός είναι “λειτουργική ανάμνηση και πραγματική λειτουργική παρουσία του σωτηριώδους γεγονότος του βαπτίσματος του Κυρίου, με όλο το βάρος των συνεπειών του στην ζωή του καθενός πιστού χωριστά και όλου του Σώματος της Εκκλησίας”, καθώς επίσης κυριαρχεί σε αυτόν η ευλογία της φύσεως των υδάτων δια του Βαπτίσματος του Χριστού, ενώ στον Μικρό αγιασμό δίδεται έμφαση περισσότερο στην ίαση των σωματικών και των ψυχικών ασθενειών. Τρίτον. “Ο αγιασμός του ύδατος κατά τα Θεοφάνεια ήταν ακριβώς ο καθαγιασμός του ύδατος του Βαπτίσματος” και αφού αντλούσαν από αυτό πρώτα οι πιστοί, στην συνέχεια βαπτίζονταν οι Κατηχούμενοι. Γι’ αυτό και ο άγιος Κύριλλος το ονομάζει “σωτήριον ύδωρ” (Ιωάννου Φουντούλη: Απαντήσεις εις λειτουργικάς απορίας, έκδ. Αποστολικής Διακονίας, τόμ. Δ', σελ. 201-202).

Γι’ αυτόν τον λόγο δεν μπορούμε να κάνουμε σύγχυση μεταξύ των ευχών και των τροπαρίων των δύο αγιασμών, του Μεγάλου και του Μικρού. Μια τέτοια σύγχυση μπορεί να μας διευκολύνη φαινομενικά, μπορεί να μας εξυπηρετή στο να μη προκαλούνται οι Χριστιανοί με το “νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος”, αλλά όμως δημιουργεί δογματικά και λειτουργικά προβλήματα.

4. Και έρχομαι τώρα στις προτάσεις μου.

Πρώτον. Να μην λάβουμε απόφαση να ψάλλεται το τροπάριο “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου” με την φράση “νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος”. Γιατί μια τέτοια απόφαση θα δημιουργήση μεγάλα λατρευτικά και ποιμαντικά προβλήματα. Λατρευτικά γιατί, για να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας, θα πρέπει να επαναφέρουμε όλες τις δεήσεις υπέρ των βασιλέων στην θεία Λειτουργία, αφού εννοιολογικά με τον όρο αυτόν εννοούμε τους άρχοντες, και μάλιστα θα τους μνημονεύουμε ονομαστικά, θα πρέπει να αντικατασταθούν οι επευφημίες “Κύριε, σώσον τους ευσεβείς” με τις επευφημίες “Κύριε, σώσον τους βασιλείς”, που ήταν η αρχική τους έννοια, θα πρέπει να αντικαταστήσουμε την δέηση “υπέρ των ευσεβών και Ορθοδόξων Χριστιανών” με την δέηση “υπέρ των ευσεβεστάτων και θεοφιλεστάτων βασιλέων ημών”, ονομαστικά, κλπ., αφού η αλλαγή αυτή έγινε κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας.

Επίσης, θα δημιουργηθούν ποιμαντικά προβλήματα, γιατί είμαι σίγουρος ότι δεν θα εφαρμοσθή από όλους τους Ιεράρχες, πολύ δε περισσότερο από όλους τους Ιερείς και τους ψάλτες. Επειδή στα διάφορα διαμερίσματα της χώρας μας ο πληθυσμός έχει τις δικές του προτιμήσεις, είναι ενδεχόμενο μια συγκεκριμένη απόφαση να μην εφαρμοσθή από τους Μητροπολίτες. Αλλά και αν οι Μητροπολίτες θελήσουν να εφαρμόσουν μια απόφαση, τότε ενδεχομένως δεν θα υπακούσουν μερικοί Κληρικοί και ψάλτες. Όλοι μας έχουμε υπ’ όψη παρόμοια φαινόμενα.

Δεύτερον. Να υιοθετηθή η άποψη του διακεκριμένου λειτουργιολόγου Καθηγητού κ. Ιωάννου Φουντούλη, περί της αλλαγής του τροπαρίου από “νίκας τοις βασιλεύσι” σε “νίκας τοις ευσεβέσι”. Μάλιστα, ο κ.Καθηγητής αιτιολογεί επαρκώς την άποψή του αυτή, χρησιμοποιώντας επιχειρήματα και από την ιστορία της λατρείας και από την ποιμαντική διάκριση των παλαιοτέρων εκκλησιαστικών αρχόντων και από τις λειτουργικές ανάγκες των συγχρόνων Χριστιανών (βλ. Ιωάννου Φουντούλη: Απαντήσεις εις λειτουργικάς απορίας, τόμ. Δ', εκδ. Αποστολικής Διακονίας, σελ. 56-59).

Τρίτον. Να δοθή η δυνατότητα σε μερικούς Αρχιερείς, οι οποίοι στην περιφέρειά τους έχουν ιδιαίτερο πρόβλημα, να χρησιμοποιούν το τροπάριο αυτό με την αρχική του μορφή “νίκας τοις βασιλεύσι”, αλλά και αυτοί, όταν ευρίσκεται παρών ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Πρωθυπουργός κλπ., χάριν ποιμαντικών λόγων ας το ψάλλουν με την αλλαγή “νίκας τοις ευσεβέσι κατ’ εναντίων δωρούμενος”.

Τελειώνοντας, θα ήθελα με μεγάλο σεβασμό να πω: προς Θεού μην καταλήξουμε σε απόφαση για την διατήρηση του τροπαρίου αυτού με την επίμαχη φράση (τοις βασιλεύσι), γιατί από την πρώτη ημέρα θα τεθούν τα σπέρματα της μη εφαρμογής αυτής της αποφάσεως.

  • Προβολές: 1294

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance