Nicholas Franck: Βιβλιοκριτική, “Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία, Η Επιστήμη των Πατέρων”

Βιβλιοκριτική

“Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία, Η Επιστήμη των Πατέρων”
του Αρχιμ. (νυν Μητρ.) Ιερόθεου Βλάχου

του Nicholas Franck, Ψυχοθεραπευτή

για την μετάφραση: Αναστάσιος Φιλιππίδης

Η παρούσα βιβλιοκριτική παρουσιάζεται στο διαδίκτυο και προέρχεται από έναν αμερικανό Ψυχοθεραπευτή, Αναγνώστη της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Αμερικής, ο οποίος παρακολούθησε το “Σεμινάριο” στο Βανκούβερ (1995) όπου είχαν μιλήσει ο Σεβασμιώτατος κ. Ιερόθεος (ως Αρχιμανδρίτης) και ο αείμνηστος π. Ιωάννης Ρωμανίδης.

Πρόκειται για μια φωνή και μια άποψη των πέρα του ωκεανού ορθοδόξων, που δείχνει την αντιμετώπιση του ησυχασμού από τους δυτικούς αδελφούς μας και περιέχει μερικά σημεία ενδιαφέροντα και σημαντικά, τα οποία φανερώνουν, εκτός των άλλων, μια εύκολη σχετικά κατανόηση διαφόρων πτυχών του θέματος πού, δυστυχώς, ακόμη “ταλαιπωρούν” τόσο πολύ το μυαλό αρκετών ορθοδόξων της πατρίδας μας. Α.Κ.

* * *

Ήταν μια Κυριακή, πρόσφατα. Αποκαρδιωμένος και σε πνευματική ένδεια, άκουγα με απόγνωση καθώς ο πατήρ Γεώργιος έψαλλε την επίκληση. Πώς να γινόταν το Άγιο Πνεύμα να μεταμόρφωνε την καρδιά μου σε δοχείο κατάλληλο για το Σώμα του Χριστού! Σε τέτοιες κρίσεις, πολλά από όσα έχω μάθει είναι άχρηστα, όχι όμως όλα. Η Καρδιακή Προσευχή, όπως έχω διδαχθεί από έναν από τους επιφανέστερους από αυτούς που την ασκούν, μπορεί να πετύχη ακριβώς μια τέτοια προσωπική μεταμόρφωση. Το πρόσωπο στο οποίο αναφέρομαι είναι ο Μητροπολίτης Ναυπάκτου Ιερόθεος.

Η Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία είναι ένα πιο περιεκτικό και διδακτικό βιβλίο από τα προηγούμενα του Μητροπολίτη Ιεροθέου, η γοητεία των οποίων βασιζόταν στον προσωπικό λυρισμό τους. Το ύφος της Ορθόδοξης Ψυχοθεραπείας αντανακλά μια πιο αναλυτική προσέγγιση και προσδιορισμένους στόχους. Αν και τα μοναδικά χαρακτηριστικά των έργων τα οποία παρουσιάστηκαν σε προηγούμενες κριτικές δεν επιτρέπουν τον ισχυρισμό ότι κατά κάποιο τρόπο [τα παλαιότερα έργα] υποτάσσονται στο κείμενο της Ορθόδοξης Ψυχοθεραπείας, μπορούμε να πούμε ότι η τελευταία είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των προγενέστερων. Παρ' όλο που πιθανόν δεν είναι χωρίς ατέλειες στη μορφή της, η Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία παραμένει βάσιμα ένα από τα πιο σημαντικά έργα της παρούσας γενιάς.

Μετά την εισαγωγή, στην οποία θα επιστρέψω κατά τον αμίμητο περίπλοκο τρόπο μου, ο συγγραφέας εξηγεί τον τίτλο και τις συνέπειές του. Η “ψυχοθεραπεία” αναφέρεται στον εγγενή και αναπόσπαστο θεραπευτικό ρόλο της Εκκλησίας και παρ’ όλο που υπάρχουν ενδιαφέρουσες συγκρίσεις ανάμεσα σ' αυτή την αρχαία θεία εντολή και τη σύγχρονη ψυχιατρική, ο κύριος σκοπός του συγγραφέα δεν είναι να συμβιβάση τις δυο. Ενώ απορρίπτει το θετικιστικό φορτίο της Λατινικής θρησκευτικής φιλοσοφίας, χρησιμοποιεί αξιοθαύμαστα τη φιλοσοφική σαφήνεια για να μεταδώση την κατάσταση υπαρξιακού άγχους που βαραίνει τους σύγχρονους φιλοσόφους. Η υπαρξιακή θεραπεία είναι μια διαδικασία προσωπικής ενδοσκόπησης και αλλαγής, διαπροσωπικής κοινοτικής αλληλεγγύης, που κορυφώνεται στη Θεανθρωπική κοινωνία. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τους πατερικούς όρους που περιγράφουν αυτή την προγραμματική συνέχεια της Αγίας Αποστολικής Πίστης: κάθαρση, φωτισμός, θέωση.

Ενώ αλλού ο Σεβασμιώτατος αναγνωρίζει ως διαλεκτικό τρόπο (ασθένεια και θεραπεία της ψυχής) την πολύπλευρη γοητεία της Εκκλησίας ως σημείο εκκίνησης για την πνευματική πορεία, εδώ προσδιορίζει τη σωστική [“salvific”] θεραπευτική ησυχαστική διαδικασία ως τον θεμελιώδη σκοπό της Πίστης. Ο ησυχασμός παρουσιάζεται όχι ως μια πλευρά της Ορθόδοξης θεολογίας, αλλά ως η ενσάρκωση της μυστικής παράδοσής της. Διαβάζοντας τον Επίσκοπο Ιερόθεο, και μερικούς από τους συγχρόνους του, μπορεί να φανή στον απρόσεκτο μαθητή ότι ο σωστικός ρόλος της ησυχαστικής πρακτικής έχει τονιστεί σε βάρος των κοινοτικών και των κυκλικών λειτουργικών τελετών, περιλαμβανόμενων των Αγίων Μυστηρίων. Το επιχείρημα του κ. Ιεροθέου είναι ότι ο ησυχαστικός τρόπος ζωής είναι ο μόνος ικανός να προετοιμάση κάποιον για την συμμετοχή στα Άγια Μυστήρια και για την πλήρη κατανόηση του νοήματός τους. Αντιστρόφως, αυτοί που αγνοούν τις αλήθειες του ησυχασμού είναι που ευτελίζουν τις ιερές ακολουθίες και εξαιτίας αυτού βρίσκονται σε κίνδυνο. Οι φόβοι ότι μια αναγέννηση του ησυχασμού θα μπορούσε να συρρικνώση την Εκκλησία σε απομονωμένους προσευχητές, κλεισμένους σε μια γωνιά με τις εικόνες τους, απορρίπτονται ως αβάσιμοι. Αν αφαιρεθή η ησυχαστική υπόσχεση της κάθαρσης, του φωτισμού και της θέωσης, οι Ανατολικοί Ορθόδοξοι περιορίζονται σε μακριές γενειάδες ή μακριές ρόμπες ή μακρές ακολουθίες, για να παραφράσουμε τον συνάδελφο του συγγραφέα π. Ιωάννη Ρωμανίδη. Ο περιγραφικός ορισμός της Εκκλησίας ως πνευματικού νοσοκομείου πρόκειται για τον κύριο ρόλο της και όχι για κάποια παράξενη αναλογία. Μέσα σ' αυτό το δοχείο διενεργείται η επίπονη εργασία της πνευματικής θεραπείας, όπου, χωρίς εξαίρεση, η διάγνωση για τους ασθενείς είναι ότι πάσχουν από την ασθένεια της Πτώσης. Η θεραπευτική αγωγή αρχίζει με την προσωπική αναγνώριση της διασπασμένης φύσης μας και ολοκληρώνεται μόνο μέσω του θεοτικού δοξασμού. Όσοι την εξασκούν και έχουν ύψιστο ρόλο στη θεοτική διαδικασία, απολαμβάνουν οι ίδιοι κάποιο βαθμό αγιότητας, ή τουλάχιστον αποσκοπούν σε αυτήν. Ως ιατροί έχουν την εντολή να θεραπεύσουν τον εαυτό τους, και [ακολουθεί ακατανόητη φράση, από την οποία μάλλον λείπουν λέξεις. Το νόημα είναι κάτι σαν: “η εργασία τους είναι τόσο απαιτητική που οι πνευματικά νεκροί πρέπει να σκάψουν οι ίδιοι τους τάφους τους”].

Το ιδεώδες είναι οι χειροτονημένοι κληρικοί να μπορούν να εκπληρώσουν το ρόλο του θεραπευτή, μεταδίδοντας ως διάκονοι, πρεσβύτεροι και επίσκοποι καθοδήγηση προς την κάθαρση, το φωτισμό και τη θέωση. Ωστόσο, συχνά το ιδεώδες δεν εκπληρώνεται και παρ' όλο που ακόμη και ανάξιοι ιερείς μπορούν να τελούν τη Λειτουργία, καλώντας το Άγιο Πνεύμα εκ μέρους της φωνής του λαού, δεν μπορούν από το αξίωμά τους και μόνο να δράσουν ως πνευματικοί οδηγοί ή θεραπευτές. Ο Σεβασμιώτατος μας υπενθυμίζει ότι η “βασιλική ιερωσύνη” περιλαμβάνει όλους τους βαπτισμένους οι οποίοι μπορούν να ενεργήσουν νόμιμα ως ιερατικοί (priestly) θεραπευτές, αν έχουν τα υπόλοιπα απαραίτητα προσόντα και δωρεές. Απαιτείται, για παράδειγμα, ένας βαθμός πνευματικού φωτισμού, καθώς και μια αίσθηση ταύτισης με τον ασθενή. Αυτή η παρατήρηση εξηγεί ιστορικά την εξάπλωση των μη χειροτονημένων οι οποίοι τιμώνται ως πνευματικοί διδάσκαλοι και απαντά στους θρήνους όσων πιστεύουν πώς η εποχή των μετα-Πατερικών στάρετς έχει περάσει και μαζί της και η εποχή του ησυχασμού. Αυτοί που παραπονούνται ότι στις μέρες μας είναι αδύνατο να βρη κάποιος αξιοπρεπή πνευματική βοήθεια ίσως ψάχνουν σε λάθος μέρη. Ο ενοριακός ιερέας κάποιου μπορεί να μην είναι ούτε ο απαράμιλλος γέροντας ούτε η ενσάρκωση του διαβόλου, αλλά απλώς ένας άμοιρος ησυχαστικής παιδείας ή κλήσης θεραπευτής.

Αν και τα παράπονα για την έλλειψη καλών πνευματικών θεραπευτών είναι γνώριμα, δεν απασχολούν ιδιαίτερα αυτόν τον Αναγνώστη [=εμένα]. Ρώτησα τον π. Ιερόθεο για τα πρακτικά προβλήματα της θεραπείας, πώς θα μπορούσε ο ησυχασμός να εφαρμοστή από τις μάζες των Ορθοδόξων Χριστιανών που ζουν, ας πούμε, στο αστικό περιβάλλον της μεταβιομηχανικής Δύσης. Δεν ήταν σαφές σε μένα από τα γραπτά τα δικά του ή άλλων που υποστηρίζουν τον ησυχασμό ως μέσο το πώς θα ήταν εφικτός για τους πολλούς, για οποιονδήποτε εκτός από αυτούς που έχουν τη δυνατότητα να συχνάζουν σε μοναστήρια. Η απάντησή του μου έδωσε καινούργια προοπτική και ενθουσιασμό για το έργο του, το οποίο αλλιώς, τουλάχιστον στα κείμενά του που είναι διαθέσιμα στα αγγλικά, είναι σε μεγάλο βαθμό αφιερωμένο στα θεολογικά θεμέλια του ησυχασμού. Ο (τότε) αρχιμανδρίτης Ιερόθεος, από ό,τι φαίνεται, είναι ο ίδιος του πνευματικός πατέρας σε ένα τεράστιο αριθμό πνευματικών παιδιών, ιδιαίτερα (περί το 1994) στην Αθήνα και γύρω από αυτήν, αν και η επιρροή του είναι παγκόσμια. Οι πιο υγιείς πνευματικά από αυτούς τους μεγαλύτερους [senior] ακολούθους, με την σειρά τους, δρουν ως υποστήριξη για άλλους και διατηρούν ένα θεραπευτικό δίκτυο. Η απαγγελία της καρδιακής προσευχής δεν είναι απαραίτητο να περιοριστή σε ένα κελλί για να προέλθη ωφέλεια, αλλά μπορεί να γίνη και ενώ κάποιος οδηγεί ή επιβαίνει στο λεωφορείο ή κάνει διάλειμμα από την δουλειά του. Οι αρχάριοι μπορούν να θέσουν έναν μετριοπαθή στόχο να προσεύχονται 30 λεπτά δυο φορές την ημέρα και όλοι πρέπει να είναι ρεαλιστές στην πειθαρχία τους.

Πέρα από την θεραπεία ως κατάλληλο εκκλησιαστικό υπόδειγμα, ο πρόλογος δίνει έμφαση στο κεφάλαιο το οποίο ασχολείται με τη φύση της ψυχής ως το επόμενο πιο κρίσιμο για την κατανόηση του κειμένου. Η “ψυχή” γίνεται δεκτή ως μια πλατωνική σύμβαση η οποία χρησιμοποιείται μόνο προσωρινά ως Χριστιανικό σχήμα λόγου. Η λέξη “ψυχή” δεν είναι εντελώς επαρκής για να περιγράψη το Χριστιανικό πνευματικό πιστεύω και δεν είναι χωρίς θεολογικές ασάφειες. Η δυσκολία με αυτούς τους όρους είναι ότι, αν ληφθούν πολύ κυριολεκτικά ή με φιλοσοφική ή ψυχολογική σημασία, υπονοούν ότι η διάνοια και το πνεύμα είναι κατά κάποιο τρόπο ξεχωριστά από τον εαυτό. Αυτό βρίσκεται σε σύγκρουση με το σκοπό της παραδοσιακής ησυχαστικής θεραπευτικής προσέγγισης της Εκκλησίας περί του συνόλου του προσώπου. Ο συγγραφέας παραδέχεται ότι ούτε ο ίδιος ούτε οι αρχαίοι πατέρες ήταν τόσο προκατειλημμένοι κατά της φιλοσοφίας ώστε να αρνούνται να συνδιαλλαγούν με την ορολογία της. Η ανθρώπινη γλώσσα συναντά όρια στις προσπάθειές της να ερμηνεύση τα αιώνια μυστήρια, αλλά η προτίμηση του Σεβασμιωτάτου είναι να επιλέξη τον όρο “νους” ως τον πιο εφικτό για να περιγράψη την πνευματική δυνατότητα κατανόησης του Θείου. Η “κάθαρση” της ψυχής είναι ουσιαστικά η κάθαρση αυτής της δύναμης (faculty), η οποία έχει χαθή λόγω της πτώσης και πιθανότατα έχει φθαρή από μια ζωή με επιλογές οι οποίες υποκινούνται από τη φιλαυτία αντί για τη συμπόνοια. Ο νους και η νοερά insight είναι το όργανο και η αντιληπτική ικανότητα τα οποία ακριβώς θεραπεύει η Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία. Δια της ησυχαστικής αγωγής, η προσευχή αποκαθιστά αυτή τη δύναμη (faculty) η οποία βρίσκεται στη καρδιά. Έτσι εκπληρώνονται τα λόγια του Χριστού ότι θα Τον δουν οι καθαροί στην καρδία.

Οι μαθητές του Ιεροθέου Βλάχου περιλαμβάνουν τη μεταφράστρια του, Ester Williams, στην οποία ανήκει η καλή απόδοση αυτού του βιβλίου στην αγγλική γλώσσα. Κάποιοι επικριτές παρόντες στο ακροατήριο του συνεδρίου με τον συγγραφέα υπέδειξαν ότι το βιβλίο θα κέρδιζε με περαιτέρω μοντάρισμα (editing). Διαβάζοντας τα εισαγωγικά σχόλια του συγγραφέα είναι ξεκάθαρο ότι η διάρθρωση του μεγαλύτερου μέρους του βιβλίου είναι συνειδητή, αν και κάποιες φορές ο [υποφαινόμενος] Αναγνώστης δεν άντεχε την επιμονή του συγγραφέα να παραθέτη τόσο πλατιές πατερικές παραπομπές για να αιτιολογήση κάθε σημαντική ιδέα. Έχοντας το πλεονέκτημα της προσωπικής γνωριμίας, το αποδίδω αυτό στην ανυπόκριτη μετριοφροσύνη του και την αφοσίωσή του στους Πατέρες. Όπως πολλοί από αυτούς, έχει την τάση να παραθέτη προϋποθέσεις και συμπεράσματα σε έναν επίτηδες τριαδικό τύπο. Λέγεται ότι η Ορθόδοξη Θεραπεία (sic) γράφτηκε σε μια χειροκίνητη γραφομηχανή στη διάρκεια μιας δεκαπενθήμερης παραμονής στο διαμέρισμα ενός φίλου στην Αθήνα. Στην αρχή εξέλαβα αυτή την πληροφορία ως ένδειξη εμπνευσμένης ευφυίας, αλλά ίσως μια επόμενη έκδοση μπορέσει να μεγαλώση την ελκυστικότητα αυτού του βιβλίου για το ευρύ κοινό. Ωστόσο, δεν επιμένω σ' αυτό ως προτεραιότητα, μια και θα λαχταρούσα πιο πολύ να διαβάσω τα έργα του Σεβασμιωτάτου που δεν έχουν μεταφραστεί ακόμη στα αγγλικά...

  • Προβολές: 1105

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance