Παναγία Κουμπελίδικη ή Σκουταριώτισσα - Παναγία του Πάθους “Αμόλυντος”

Έναν από τους 80 περίπου Ναούς - μνημεία με μεγάλη καλλιτεχνική αξία στον Νομό Καστοριάς αποτελεί και ο Ναός της Παναγίας της Κουμπελίδικης ή Σκουταριώτισσας. Ο Ναός αυτός βρίσκεται στην πάλαι ποτέ βυζαντινή ακρόπολη και είναι το κόσμημα της πόλης. Η επωνυμία Κουμπελίδικη ανάγεται στους χρόνους της Τουρκοκρατίας και έχει σχέση με τον χαρακτηριστικό ψηλό τρούλο του Ναού, που στα τουρκικά λέγεται κουμπές. Η επωνυμία Σκουταριώτισσα είναι η αρχική των βυζαντινών χρόνων και είναι γραμμένη στην βάση του τυμπάνου του τρούλου (Καστοριανά Μνημεία, Καστοριανή πρωτοβουλία).

Παναγία Κουμπελίδικη ή Σκουταριώτισσα-Παναγία του Πάθους “Αμόλυντος”Ο Ναός είναι “τρίκογχος μετά τρούλου”. Ο κεντρικός τετράγωνος χώρος του Ναού στεγάζεται με τρούλο, ο οποίος στηρίζεται πάνω σε τέσσερα τόξα, που υψώνονται στις τέσσερεις πλευρές του τετραγώνου και μεσολαβούν ανάμεσα στον κεντρικό τετράγωνο χώρο και στις ημικυκλικές κόγχες. Τα υπερυψωμένα τόξα σχηματίζουν στην ανωδομή σταυρό, πάνω στον οποίο κάθεται η κυκλική βάση του τρούλου. Στην δυτική πλευρά του κεντρικού χώρου συνεχίζεται στενός νάρθηκας, ο οποίος είναι μεταγενέστερη προσθήκη του τέλους του 15ος αιώνα. Εντύπωση προκαλεί ο κεραμοπλαστικός διάκοσμος του τρούλου, ο οποίος δίνει και την διαφορετική αίσθηση.

Στον Ναό αυτό της Παναγίας της Κουμπελίδικης συναντάμε τον εικονογραφικό τύπο της Παναγίας του Πάθους με τα γυμνά πόδια του παιδιού πάνω από το αριστερό χέρι της Παναγίας. Η εικόνα που παραθέτουμε ανήκει στον σπάνιο εικονογραφικό αυτό τύπο και προέρχεται από την συλλογή της άλλοτε βασίλισσας Φρειδερίκης. Είναι έργο του 15ου αιώνος και αποκλίνει αρκετά από την καθιερωμένη κρητική απόδοση της παράστασης του αιώνα αυτού.

Η Παναγία κρατεί εδώ τον Χριστό δεξιά με το αριστερό χέρι της κάτω από τα γυμνά και λυγισμένα στα γόνατα πόδια του και φέρει προστατευτικά στον ώμο του το δεξιό της χέρι με τα μακριά και λεπτά δάκτυλά της. Ο Χριστός φωλιάζει στην αγκαλιά της μητέρας Του, με το πρόσωπο γυρισμένο προς τον αρχάγγελο Γαβριήλ, που εικονίζεται εδώ πολύ κοντά Του, προδεικνύοντας τα κύρια σύμβολα του Πάθους: τον μεγάλο Σταυρό της μελλοντικής θυσίας Του και το στεφάνι του εμπαιγμού του. Το παιδί τρομαγμένο απλώνει τα χέρια Του να πιαστή από το ρούχο της Μητέρας Του· κρατώντας ακόμη στο δεξιό το σφιχτά τυλιγμένο ειλητάριό Του. Σε ψηλότερο επίπεδο πάνω από τον αριστερό ώμο της Παναγίας εικονίζεται επίσης ο Μιχαήλ κρατώντας με την σειρά του την λόγχη, τον σπόγγο και το δοχείο με την χολή και το όξος. Δεξιά από το φωτοστέφανο της Παναγίας γράφεται και η επωνυμία “Η Αμόλυντος”. Καθώς και το επίγραμμα που από τα μέσα του 15ου αιώνα συνοδεύει συχνά την Κρητική Παναγία του Πάθους και αναφέρεται στον αρχάγγελο Γαβριήλ: “Ο ΤΟ ΧΑΙΡΕ ΠΡΙΝ ΤΗ ΠΑΝΆΓΝΩ ΜΥΝΉΣΑΣ ΣΥΜΒΟΛΑ ΝΥΝ ΤΟΥ ΠΑΘΟΥΣ ΠΡΟΔΕΙΚΝΥΗ - ΧΡΙΣΤΟΣ ΔΕ ΘΝΗΤΗΝ ΣΑΡΚΑ ΕΝΔΕΔΥΜΕΝΟΣ ΠΟΤΜΟΝ ΔΕΔΟΙΚΟΣ ΔΕΙΛΙΑ ΤΑΥΤΑ ΒΛΕΠΩΝ”.

Όπως αναφέρεται και στο βιβλίο της Χρυσάνθης Μπαλτογιάννη (Εικόνες Μήτηρ Θεού), το εικονογραφικό σχήμα του Παιδιού που κάθεται και στα δύο χέρια της Μητέρας Του γυρισμένο έντρομο προς τον αρχάγγελο Γαβριήλ που βρίσκεται πολύ κοντά του και απλώνει τα χέρια Του να πιαστή από το μαφόρι της Παναγίας, δεν είναι τυχαίο. Προέρχεται από την εικονογραφία της Υπαπαντής, όπως ζωγραφίζεται στο Πρωτάτο, στον Χριστό της Βεροίας, στην επιζωγραφισμένη παράσταση του Χιλανδαρίου και στην Υπαπαντή του αγίου Νικολάου του Ορφανού στην Θεσαλλονίκη. Στον τύπο της Υπαπαντής ο Χριστός είναι στα χέρια της Παναγίας με λυγισμένα τα γόνατα και απλωμένα τα χέρια προς την Μητέρα Του. Το κεφάλι Του γυρίζει με την ίδια έκφραση φόβου προς το γέροντα Συμεών. Τα πόδια Του, που εντάσονται στην ίδια σημειολογία του Πάθους, είναι γυμνά.

Οι συσχετίσεις αυτές των δύο εικονογραφικών σχημάτων της παλαιολόγιας Υπαπαντής και της Παναγίας του Πάθους αποδεικνύουν την εξάρτηση της δημιουργίας του ιδιαίτερου αυτού τύπου από την Υπαπαντή. Η οποία εξάρτηση υπαγορεύει την ένταξή της σε δοκιμαστικό ακόμη στάδιο διαμόρφωσης του τύπου της Παναγίας του Πάθους.

Η άποψη αυτή ενισχύεται και από το γεγονός ότι ο ιδιαίτερος αυτός τύπος, παρά το ολοκληρωμένο και συγκροτημένο σχήμα του, δεν καθιερώνεται τελικά, καθώς η παράσταση παραμένει σπάνια. Αυτό ίσως σημαίνει ότι είναι προγενέστερη ή τουλάχιστον παράλληλη χρονικά με την Παναγία του Πάθους, που καθιερώνεται από τον Κρητικό ζωγράφο του δευτέρου μισού του 15ου αιώνα Ανδρέα Ρίντζο.

Στην ένταξη αυτή συνηγορούν άλλωστε και τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά του έργου, το οποίο μένει ακόμη κοντά στα παλαιολόγια πρότυπα με την μορφή που αυτά παίρνουν στην πρώιμη Κρητική ζωγραφική των εικόνων.

  • Προβολές: 1585

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἱστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance